Wat met de waterput?

Heemkunde Vlaanderen is een van de partners in het project ‘Wat met de waterput?’. Met het project beoogt het Museum voor de Oudere Technieken (MOT) uit Grimbergen een internetplatform te bieden waar het ruime publiek algemene informatie, zowel historisch als technisch, over waterputten kan vinden en bijeenbrengen. Het wordt een plek waar iedereen waterputten kan melden en zo mee werken aan een (inter)nationale inventaris.

Een waterput is een put die men in de grond graaft, meestal beschoeid is en als doel heeft grondwater op te vangen. Het graven van een put gebeurde door een putgraver, vaak een metselaar die als bijberoep waterputten aanlegde. Meestal groef hij metselwerk of betonringen geleidelijk in door hieronder de aarde weg te graven. Het graven van een waterput was niet zonder risico’s! De putwanden konden het begeven, men kon verdrinken, er konden voorwerpen naar beneden vallen enz.

Die risico’s moesten er wel bijgenomen worden. Over een waterput beschikken was namelijk van levensbelang, omdat het één van de weinige middelen was om aan drinkbaar water te geraken. Naast waterbevoorrading aan waterlopen, grachten, sloten of door middel van regenwater verschafte een waterput of een bron zuiverder water. In het huishouden werd het water gebruikt om de was en afwas te doen, groenten te spoelen, te koken, het huis te poetsen, te drinken … Maar ook verschillende industrietakken zoals brouwerijen en leerlooierijen hadden waterputten nodig.

Op het platteland hadden vele woningen toegang tot een waterput, al dan niet gemeenschappelijk of publiek. Ook in de steden was dat zo, hoewel er daar meer publieke waterputten waren, aangelegd door de plaatselijke overheid. Je kan je voorstellen dat deze gemeenschappelijke of publieke waterputten soms voor conflictsituaties zorgden, als bijvoorbeeld een waterdrager er zijn emmers vulde en de moeder des huizes hierdoor lang in de rij moest staan!

Om het water uit de put te halen bestonden verschillende middelen, elk met hun voor- en nadelen. De emmer werd aan de puthaak bevestigd, die aan een touw, ketting of stok hing. Het neerlaten kon door middel van een katrol, een windas en indien het water in de put ondiep was door middel van een putwip of gewoon met een stok. Meestal was het waterhalen de taak van de vrouw, die de goed gevulde emmers dan nog meters verder tot het huis moest sleuren. En dit een paar keer per dag!

Het opgehaalde water was niet altijd even zuiver en vaak was het vervuild. Daarom was het vaak verboden om een waterput binnen een straal van 100 meter rond een kerkhof te graven. Er waren ook reglementen die bepaalden dat een waterput best niet in de omgeving van een mesthoop of beerput lag, maar dit werd niet altijd even nauw genomen, zeker niet op het platteland.

Na het midden van de 19de eeuw kwam in de steden de waterdistributie stilaan op; op vele plaatsen op het platteland moest men nog een eeuw wachten voor men water uit de kraan kon krijgen. Door deze evolutie raakte het graven van putten in onbruik. Waterputten zijn nu nog een overblijfsel van de tijd vóór de algemene verspreiding van de waterdistributie. Op vele plaatsen zijn er bovengrondse sporen van waterputten te zien. In het beste geval wordt het water nog gebruikt om de planten te gieten, voor het toilet of om het huis te poetsen. Op andere plekken werden ze uit veiligheidsoverwegingen afgedekt of gedempt.

Deze sporen van ons technisch verleden mogen we niet aan ons voorbij laten gaan. Is je heemkundige kring warm gemaakt voor het thema van de levensnoodzakelijke waterput? Werd in je gemeente reeds een artikel gewijd aan waterputten of putgravers? Weet je een waterput zijn? Heb je informatie over een putgraver? Heb je weet van bijzondere gebruiken? Meld het dan aan projectmedewerker Florence van Driel! Weldra vind je op www.mot.be een uitgebreide invulfiche die aanspoort om verschillende gegevens over een waterput te melden, maar enkel een adres waar een waterput staat of stond is meer dan welkom! Je kan mailen naar info@mot.be of bellen naar 02/270.81.11.

Tekst: Florence Van Driel
Foto: waterput met betonring als bovenbouw en met windas (voormalige diamantslijperij Lieckens in Nijlen)

Print Friendly, PDF & Email
Geplaatst in Projecten.