De Vlaamse gemeentenamen

Iedere heemkundige kent wel de etymologische verklaring van zijn of haar eigen gemeentenaam. Maar ken je ook de betekenis van de naam van je buurdorpen, of ben je wel eens benieuwd naar de herkomst van een vreemde plaatsnaam die je tegenkomt? Dan kan je vanaf nu terecht in het nieuwe standaardwerk ‘De Vlaamse gemeentenamen’. De publicatie, waarin alle gemeentenamen in Vlaanderen worden verklaard, werd samengesteld door een team experten van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie: Frans Debrabandere, Magda Devos, Paul Kempeneers, Vic Mennen, Hugo Ryckeboer en Ward Van Osta.

Wat heeft Aalter te maken met jeneverbessen? Leefden er wolven in Wulvergem? Vanwaar komen namen als Leuven, Ophoven of ‘s-Gravenwezel? Als de verklaring van een plaatsnaam niet voor de hand ligt, zoekt men er graag een en vindt men die desnoods uit. Een bekend voorbeeld is de populaire verklaring van de naam Antwerpen. Ook andere gangbare verklaringen kunnen de toets van de wetenschappelijke geloofwaardigheid niet meer doorstaan. Volgens de auteurs is dit te wijten aan het feit dat er nog vaak een beroep wordt gedaan op verouderde literatuur, zoals de ‘Dictionnaire étymologique des noms des communes de Belgique’ van Albert Carnoy uit 1939. Vooral na de Tweede Wereldoorlog is de studie van de naamkunde echter grondig verdiept en verbreed. Zo betekende het monumentale ‘Toponymisch Woordenboek’ (1960) van de Gentse taalkundige Maurits Gysseling – sinds kort overigens volledig doorzoekbaar op wulfila.be – een mijlpaal voor de plaatsnaamkunde.

Om de oorsprong van een naam te achterhalen, moeten taalkundigen in eerste instantie zoeken naar de oudste schriftelijke vormen van die naam. Die verschijnen in onze streken meestal pas tussen de 8ste en de 11de eeuw. Archeologische gegevens tonen echter aan dat de oudste nederzettingen, die dikwijls aan de basis liggen van latere woonkernen, al van veel vroeger kunnen dateren. In de Vlaamse plaatsnamen kunnen dan ook verschillende taallagen onderscheiden worden: de prehistorische laag, de Voorgermaanse laag, de Gallo-Romaanse laag en de Germaanse laag. Door een toetsing van de taalkundige hypotheses aan de geografische en historische gegevens, wordt in het boek voor elke gemeentenaam de meest plausibele verklaring voorgesteld.

Alle plaatsen die sedert de oprichting van België ooit het statuut van gemeente hebben gehad of nog hebben, worden in het boek alfabetisch opgelijst. Bij de verschillende plaatsnamen werd ook de lokale dialectische uitspraak en eventueel een afwijkende inwonersnaam opgenomen. In de verklarende uitleg zijn geen afkortingen gebruikt en is zoveel mogelijk taalkundig jargon vermeden, wat de toegankelijkheid van de informatie bevordert. Wie meer wil weten, vindt bij ieder lemma ook de nodige verwijzingen naar de wetenschappelijke literatuur.

Voorbeeld

Adinkerke, WV, De Panne, 1123 Adenkerka, 1132 Odecherca, 1139 Adenkerke, 1159 Odenkercha, Odenkerka (TW), 1513 Adinkerke (DF), 1537 Aeyenkercke (DB 1990). De oude vormen met o tonen aan dat de naam teruggaat op Germaans Audan kirika ‘kerk van Audo, Odo’. In de kustdialecten evolueerde Germaanse au soms tot aa , vandaar Adenkerke naast Odenkerke. Blijkbaar hebben de twee vormen heel lang naast elkaar bestaan, en is Adinkerke uiteindelijk de schrijft alige vorm geworden en nu ook de gewone naam in de gesproken taal. Door vervanging van de intervocalische d door de glijder j (zoals in odevaar, ooievaar) luidt de (nu verouderde) lokale uitspraak dan ook Ooienkerke: 1566 Oyenkercke, 1650 Oye Kercke, 18de Oienkerke (DB 1990, 50). (fd)

‘De Vlaamse gemeentenamen. Verklarend woordenboek’ is een vlot leesbaar boek, dat door de ontsluiting van de bronnen en de verwijzing naar de vakliteratuur ook voor de wetenschappelijke onderzoeker volledig bruikbaar zou zijn. Het boek kost 29,95 euro (exclusief verzendingskosten) en kan besteld worden bij Uitgeverij Politeia (Ravensteingalerij 28, 1000 Brussel).

Print Friendly, PDF & Email
Geplaatst in Publicaties.

Eén reactie

  1. Klinkt goed, ik ben pas naar de Voerstreek verhuisd en ben aan het onderzoeken waarom het ‘s- Gravenvoeren is en niet ‘s-Graven-Voeren. Dus via deze weer een stap dichter bij mijn antwoord. Dankjewel

Reacties zijn gesloten.