Waarvoor diende dit ‘tandpijnmanneke’?

Heemkundige Hugo Lambrechts bezit een bijzonder voorwerp, waarvan de functie hem echter onbekend is.

Wie weet waarvoor dit ‘tandpijnmanneke’ diende?

Mijn grootmoeder (geboren in 1900) had een beeldje dat ik omschrijf als een “tandpijnmanneke”. Merkwaardig zijn de gaatjes in het hoofd van het manneke. Een eerste indruk laat vermoeden dat het een piqué-fleur is (enkele modellen van een piqué-fleur). De open mond van het manneke vormt niet direct een ideaal waterreservoir en op dit ogenblik laat ik deze bloemenhypothese varen. Het beeldje is vermoedelijk een generatie vóór deze van mijn grootmoeder – de laatste decennia van de 19de eeuw – te dateren. In die periode waren kaarsjes als decorum niet gebruikelijk en de mond is te klein om daar een kaarsje in te plaatsen.

In die tijd gebruikte men kruidnagel (Eugenia Caryophyllus of Eugenia aromatica) als pijnstiller bij tand- of kiespijn, en zo hebben we geprobeerd de gaatjes in het hoofd van het manneke op te vullen met kruidnagels. Voor dit doel hadden de gaatjes iets groter mogen zijn. Het beeldje kan bij deze gebruikshypothese twee functies hebben. Ofwel wilt men direct een kruidnageltje ter beschikking hebben bij opkomende tandpijn, ofwel heeft het enkel de functie van een aromaverspreider. De tweede wetenschappelijke naam laat dit vermoeden, maar gezien de kostbaarheid van dit kruid denk ik dat de tweede functie niet in aanmerking komt.

Het sierlijk boompje waar de kruidnagels aan groeien wordt aangeduid als Syzygium aromaticum (het behoort tot de familie van de Myrtaceae of Mirte, en het geslacht van de Syzygium). Deze vruchtjes lijken op nagels en in het Frans worden ze clou de girofle genoemd. Deze boompjes groeien in Madagascar, Zanzibar en Indonesië (80 % van de uitvoer). Door de zeer kwetsbare takjes van de boom moeten de twee oogsten per jaar voorzichtig met de hand uitgevoerd worden. In de tweede eeuw voerde men in Alexandrië reeds een levendige handel in kruidnagel en in de vierde eeuw zijn ze ook beperkte mate in Europa te vinden. Kruidnagel was toen heel duur. Met de Nederlandse VOC-schepen in de 17de eeuw kwam de handel pas goed op gang.

Kruidnagel bevat veel eugenol, een etherische olie. Kruidnagelolie helpt tegen tandpijn en het ontsmet het tandvlees. Kauwen op de kruidnagels verdoezelt een slechte adem. Kruidnagel is een zeer actieve anti-oxydant, dat je lichaam zuivert van vrije radicalen. Kruidnagel wordt gebruikt in koekkruiden, zoals in speculaas. Men laat het kruid langdurig trekken in stoofgerechten en bij rode kool met wild. Het vormt een bestanddeel van het kerriemengsel. Glüwein krijgt zijn typische smaak door de toevoeging van een kruidnageltje. Het is ook onmisbaar bij zuurkool. Kruidnagels zouden ook erotische prikkelingen kunnen geven. Je zou dit echter niet zeggen als je naar het tandpijnmanneke kijkt.

Besluit en vraagstelling

De vraagstelling is tweeledig:

  1. Welk was de functie van het beeldje dat een tandpijnmanneke voorstelt?
  2. Bestaan er vergelijkbare modellen?

Weet je het antwoord? Neem dan contact op met Hugo Lambrechts.

Print Friendly, PDF & Email
Geplaatst in Varia.