Vakantiekolonies aan zee tussen 1885 en 1960

Voorgoed verdwenen zorginstellingen

Marc Constandt

Binnen de geschiedenis van het kusttoerisme nemen de vakantiekolonies aan zee als logiesinstelling een aparte plaats in. Het waren veelvuldig voorkomende instellingen waar medische zorg, voeding en soms zelfs onderwijs aan kinderen werd verstrekt. Ze hadden duidelijk een andere doelgroep dan de rijke klassen die aanvankelijk naar zee trokken. Deze georganiseerde vormen laten eigenlijk weinig bronnenmateriaal na en dat bevindt zich in verspreide bewaarplaatsen.

We kunnen het dagelijks leven in deze kinderhomes voor een deel reconstrueren aan de hand van geïllustreerde prentbriefkaarten. Die waren in oorsprong bedoeld voor de elitaire toerist. Deze communicatiemiddelen gericht aan het thuisfront werden eigenlijk ook massaal aangemaakt voor de kinderen uit de lage sociale klassen die van een georganiseerd verblijf aan zee konden genieten. Prentbriefkaarten zijn als iconografische documenten voor de hedendaagse onderzoeker van onschatbare waarde voor de reconstructie van het toeristische gebeuren in al zijn facetten.

Uiteraard blijven heel wat onderzoeksvragen, zoals hoe gebeurde de selectie van de kostgangers en hoe ervaarden die hun verblijf, daarmee onbeantwoord. Daarvoor is meer onderzoek nodig waarbij de toepassing van de oral history-methode en het gebruik van de archieven van de organiserende personen en organisaties op hun plaats is. Onderhavige bijdrage is dan ook een uitnodiging voor verder onderzoek naar een fenomeen dat generaties kinderen voor het eerst aan zee bracht en misschien wel zo de kiem voor het latere toeristische patroon heeft gelegd.

Jarenlang waren georganiseerde groepen kinderen ook bij ons dus aan zee een vertrouwd beeld. Ze verbleven in kinderhomes en genoten er van het zeeklimaat en van de zorg die hen werd verstrekt. Dagelijks verschenen ze in het straatbeeld. Deze bijzondere vorm van zorginstelling aan zee is nu grotendeels verdwenen. Het is dan ook interessant om eens na te kijken vanaf wanneer er kindervakanties georganiseerd werden en wie daarvan aan de basis lag. Behalve de vraag wie die zorg voor kinderen organiseerde, kunnen we ons afvragen waaruit die zorg bestond. Met andere woorden: hoe werd er aan zee gewerkt om de algemene conditie van de kleine kostgangers te verbeteren?

Kinderen aan zee waren een logisch vervolgstuk van de ontdekking van de kust als vakantiebestemming door de volwassenen. Daarvoor zijn we schatplichtig aan de Engelsen. Zij waren de eersten om de Vlaamse kust toeristisch te ontdekken. Dit gebeurde naar het voorbeeld van het toerisme in hun eigen land, een fenomeen dat ze als het ware exporteerden. Zo wordt de plaatsing van een eerste dranktent op het Oostendse strand door de Engelsman William Hesketh in 1784 beschouwd als de officiële start van het Belgische kusttoerisme.

De Belgische koninklijke familie, die nota bene Engelse banden had, volgde het voorbeeld. Deze trendsetter werd al snel nagevolgd door de adel en de nieuwe industriële klasse. Ondertussen hadden ook de kunstenaars de kust ontdekt als plaats om voortaan in openlucht te werken. Het licht was er beter en de inspiratiebronnen lagen voor het grijpen. Stilaan verspreidde het
toerisme zich als een olievlek over de kust en vrijwel alle kustplaatsen kregen een toeristische roeping. Het bindmiddel van de badplaatsen was achtereenvolgens de kusttram en de Koninklijke Baan.

Uiteraard was het deelnemen aan het toeristisch gebeuren lange tijd voorbehouden aan een kapitaalkrachtige bovenlaag van de maatschappij. Die bouwde luxueus versierde vakantieverblijven of nam zijn intrek in somptueuze hotels. Voor de arbeidersklasse was er eigenlijk nog geen echte plaats aan zee. Zij kon hoogstens met de zogenaamde trains de plaisir op zondag heen en terug naar zee sporen. Een echte democratisering van het toerisme kwam er pas in het interbellum. Men kwam in het begin naar onze kust voor de al of niet vermeende weldadige effecten van het
zeeklimaat. Zo was het baden in zee aanvankelijk een onmisbaar onderdeel van een verblijf aan de kust. Dokters schreven wetenschappelijke traktaten over het weldoende effect van het zeebad.

Uiteraard kwamen de kinderen van de gegoede ouders gewoon mee naar zee om er te genieten van het zeeklimaat. Andere kinderen bleven echter dikwijls verstoken van een verblijf aan de kust ondanks het feit dat ze er misschien nog meer nood aan hadden. Net aan die groep kinderen werd uiteindelijk wel gedacht. Het initiatief om deze vorm van zorg aan kinderen aan te bieden, werd genomen door tal van groepen. We proberen in deze bijdrage om deze initiatiefnemers in beeld te brengen. Tevens gaan we ook na waaruit deze zorg voor kinderen op verblijf aan zee precies bestond.

Geplaatst in Artikels Tijd-Schrift.