Culturele archieven: onontgonnen gebied voor de heemkundige?

Casus: Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis

Amsab-ISG is samen met KADOC Documentatie- en Onderzoekscentrum voor Religie, Cultuur en Samenleving, het Liberaal Archief, het Archief- en Documentatiecentrum voor het Vlaams-nationalisme (ADVN), en het AMVC-Letterenhuis een van de vijf erkende landelijke culturele archiefinstellingen of kortweg culturele archieven.

(bijdrage door Martijn Vandenbroucke, Amsab-ISG)


Amsab-ISG is ontstaan uit de noodzaak om het archief van de socialistische beweging te bewaren en voor onderzoek open te stellen, maar heeft in de loop der jaren zijn werking verruimd tot alle progressieve sociale bewegingen en personen, vanaf begin 19e eeuw tot vandaag. Het gaat zowel om radicaal-linkse partijen als om nieuwe sociale bewegingen en actiegroepen rond thema’s als vrede, vrouwen, derde wereld, andersglobalisme, holebi’s, migranten… Intussen is Amsab-ISG ook uitgegroeid tot het archief van de groene beweging.

De culturele archieven vallen – in tegenstelling tot een groot deel van de publiekrechtelijke rijks- en gemeentearchieven – niet onder de Archiefwet, maar daarom zijn hun collecties niet minder interessant. Een heemkundige onderzoeker kan er – afhankelijk van de aard van zijn of haar onderzoek – vaak onverhoopte informatie vinden. Ik zal dan ook trachten een inkijk te geven in de collectie door de bril van de heemkundige. Ondanks de exclusieve keuze voor de collectie van Amsab-ISG, zijn er wellicht weinig inhoudelijke verschillen met de andere cultuurarchieven.

De weg naar Amsab-ISG: onbekend is onbemind?

In 2008 registreerde Amsab-ISG slechts één bezoeker onder de rubriek ‘stamboomonderzoek/ genealogie’ en geen enkele onder de rubriek ‘heemkunde’. Twintig leeszaalbezoekers gaven weliswaar ‘persoonlijke interesse’ (waaronder heemkundige onderwerpen kunnen vallen) op, maar desondanks is dit een merkwaardig laag cijfer, zeker wanneer rekening gehouden wordt met de toenemende interesse voor het verleden van de familie of woonplaats. Nochtans lijkt de weg naar de culturele archieven voor de heemkundige goed bewegwijzerd: Heemkunde Vlaanderen, FARO en andere ‘koepelorganisaties’ tonen op hun websites evengoed de weg hiernaar toe als naar de andere nationale archiefinstellingen. Wat is dan de reden dat de heemkundige deze wegwijzers niet ziet of wil zien? Wat jammer is, gezien er nog een groot terrein vol bronnen zo goed als braak ligt.

Anderzijds is het ongetwijfeld ook zo dat de culturele archieven zich vaak niet bewust zijn van de verzuchtingen van de heemkundige onderzoeker. Deze laatste is meestal vertrouwd met publiekrechtelijke archieven, zoals gemeente-, provincie- en rijksarchieven. Deze hebben – in het omgaan met dit doelpubliek – een lange ervaring opgebouwd. Een archief als Amsab-ISG dient deze ervaring evenwel nog op te bouwen. Het zal dan ongetwijfeld keuzes moeten maken wat betreft zijn dienstverlening. Een ander doelpubliek heeft nu eenmaal andere verwachtingen…

Ten slotte dient nog te worden opgemerkt dat de meeste cultuurarchieven enkel materiaal bezitten dat maximaal zo’n 150 jaar oud is, al wordt deze beperking in tijdsduur ruimschoots gecompenseerd door de hoeveelheid bronnenmateriaal. Met andere woorden, hoe jonger het materiaal, hoe meer er bewaard is gebleven. Helaas wordt het vrij gebruik van de bronnen vaak belemmerd. Vele onderzoekers zijn inmiddels al geconfronteerd met de privacywetgeving. Juridisch voer, waar de éne de wet zus interpreteert en de andere zo. Vele archiefi nstellingen durven het dan ook niet aan hedendaagse stukken ter beschikking te stellen van de onderzoeker en opteren voor een rigoureuze toepassing van de wet. Op deze manier schieten ze natuurlijk in eigen voet. Uiteindelijk is het in de eerste plaats aan de onderzoeker om zorgvuldig af te wegen wat wel en wat niet kan gepubliceerd worden. Want één ding is zeker: als de eigen koopwaar niet wordt aangeprezen, mag je ’t vergeten veel aan de man of vrouw te brengen…

Het bronnenmateriaal: wie zoekt, die vindt

Het heemkundig onderzoek is oneindig breed, en zoals boven net aangestipt bestrijkt de collectie van een cultureel archief niet enkel een bescheiden tijdsperiode, maar is ze ook inhoudelijk beperkt. Toch is er voor het politieke en sociaal-economische onderzoek van een gemeente of parochie vaak een schat aan informatie te vinden.

Wat betreft het Amsab-ISG bezit de bibliotheek een grote collectie kranten, zonder enige twijfel een belangrijke bron voor historisch onderzoek. Er zijn in de eerste plaats de ‘nationale’ bladen zoals Vooruit en De Volkgazet, waarin ook regionaal nieuws te vinden is, agenda’s van lokale activiteiten én de lijsten met bijdragen voor de strijdpenning. Dat het regionaal nieuws voor de heemkundige interessant is, hoeft geen verder betoog. Het oplijsten van lokale activiteiten, van meetings en stoeten over bals naar sinaasappelkaartingen, vertelt de onderzoeker iets over het georganiseerde sociale leven in een gemeenschap. De strijdpenning (in ruil voor een klein geldbedrag mocht de schenker enkele woorden in de krant plaatsen) is een vaak verwaarloosde, maar daarom niet minder waardevolle bron voor het niet-georganiseerde sociale leven in diezelfde gemeenschap.

Minstens even interessant zijn lokale edities van nationale bladen (zoals Voor Allen), de vele lokale socialistische periodieken (zoals De Ontwaking uit Roeselare, Recht en Vrijheid uit Aalst en De Roode Hamer uit Merksem) en diverse propaganda- en kiesbladen (met titels als Jan Klopt Erop, Onze Strijd en Nagels Met Koppen). Aan de hand van dit krantenonderzoek kan vaak al een eerste beeld worden gevormd over bepaalde gebeurtenissen of over het leven in een bepaalde gemeente. Wanneer een krant van een andere strekking wordt geraadpleegd (in een ander cultureel archief), kan de onderzoeker de verslaggeving over een optocht in de gemeente daarna aftoetsen.

Voor het bestuderen van de lokale politieke geschiedenis van een parochie of gemeente is krantenonderzoek in feite onontbeerlijk. Sommige kranten kunnen weliswaar elders geraadpleegd worden – zoals in de Koninklijke Bibliotheek – maar nergens is de kans zo groot dat ook het archief van een lokale partijafdeling bij de hand is. Deze archieven bevatten vaak briefwisseling, notulen van de vergaderingen en dossiers over de verkiezingen. Indien er geen archief van de lokale partijafdeling aanwezig is, kan er eventueel gezocht worden in het archief van de federatie, die de afdelingen overkoepelde. Voor de sociaal-economische geschiedenis in een gemeente kan dan weer het archief van een coöperatie worden geraadpleegd, voor die rond de geschiedenis van een bedrijf kan het archief van een vakbondsafdeling interessant zijn (bijvoorbeeld voor een onderzoek over een bepaalde staking).

Heemkundigen leggen zich vaak ook toe op de biografie van een lokale mandataris. Ook hier is in een cultureel archief – afhankelijk van de politieke kleur van de persoon in kwestie – heel waarschijnlijk bronnenmateriaal te vinden. Dit kan aanvullend zijn, bijvoorbeeld om meer kennis te verzamelen over het politieke spel tijdens zijn leven, over de positie van de persoon in kwestie binnen zijn eigen partij of over de wijze waarop hij of zij werd gezien door de ogen van de tegenstrevers. Eén vraag mag echter nooit uit het oog worden verloren, met name of het archief wel werd bewaard. Daarover is namelijk nooit zekerheid, gezien het hier niet om publiekrechtelijk archief gaat (voor het laatste geldt een bewaarplicht).

Eindresultaat van het onderzoek

Veel heemkundig onderzoek resulteert in een artikel. Uiteindelijk is het de bedoeling de resultaten van het onderzoek zo breed mogelijk kenbaar te maken, als sokkel voor anderen om op verder te bouwen … Erg waardevol is de bijdrage van Eddie van Haverbeke over de socialistische militant August Roets in Brood & Rozen (2007). Ik meen te mogen zeggen dat dergelijke bijdragen meer dan welkom zijn voor een tijdschrift dat de leemte tussen het lokale historische blad en het topwetenschappelijke tijdschrift vult. Andersom denk ik aan de bijdrage van collega Piet Creve over Jozef Chalmet, het Noorderlicht en de socialistische beweging in de Vlaamse polders en kreken in het heemkundige synthese- en naslagwerk Over den vier ambachten (1993), of eigen bijdragen in De Leiegouw (over de Kortrijkse coöperaties, 2007) en in Derlike (over het socialisme in een klein West-Vlaams dorp, 2005).

Ook hier valt op dat slechts weinigen die publiceren in lokale of regionale heemkundige tijdschriften de weg vinden naar het bronnenmateriaal dat zich in de culturele archieven, inzonderheid het Amsab-ISG, bevindt. Hier is door de heemkundige onderzoeker dus zeker nog een leemte op te vullen. Een actievere wisselwerking tussen de heemkundige wereld en de culturele archieven is wellicht onontbeerlijk. Voor de heemkundige onderzoeker ligt een volledig bronnenveld nog braak, voor de culturele archieven is het kwestie een ‘vergeten’ doelgroep aan te boren. Zelfs al zou het om een kleine groep geïnteresseerden gaan, het is niet minder dan de plicht voor een goed functionerende erfgoedinstelling …

Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis
Bagattenstraat 174, 9000 Gent
Tel.: 09/224.00.79
www.amsab.beinfo@amsab.be
Open maandag van 10 tot 17 uur, dinsdag tot vrijdag van 9 tot 17 uur

Print Friendly, PDF & Email
Geplaatst in Varia.